Schijn bewustzijn
Als jonge onderzoeker kreeg ik vaak op m’n kop als ik zei dat een plant na aanleiding van iets ‘besloot’ tot actie. ‘Een plant denkt niet na dus kan niets besluiten’ was het argument. Iets waar geen speld is tussen te krijgen. En toch sluipt het gebruik van woorden zoals ‘besluiten’ er telkens in bij het beschrijven van reacties van planten.
We zijn zo gewend om vanuit ons menselijk oogpunt dingen te beschrijven dat we geen goede terminologie hebben om reacties te beschrijven als ze niet het gevolg van een gedachte zijn. En dat is een gemis. Hierdoor lopen we het gevaar dat we organismen bewustzijn gaan toe kennen terwijl zij die helemaal niet hebben.
Neem planten. Dat planten zich bewust zijn van hun omgeving mag wel duidelijk zijn, maar of dat ook echt bewustzijn is dat is een tweede. De precieze reacties van planten op hun omgeving zijn helemaal niet het gevolg van een bewuste keuze, maar van een fijnmazig eiwit en gen netwerk dat zich ‘gedraagt’ als logische poorten: als dit dan dat.
Een goed voorbeeld van zo’n fijnmazig gen netwerk is die van de biologische klok. Die bestaat uit ochtend en avond/nacht genen. Maar de ochtend genen kan je weer onderverdelen in vroege ochtend genen, midden ochtend genen, laat op de ochtend genen, enzovoort. Naast het reguleren van processen die respectievelijk op de vroege, midden of late ochtend plaats vinden, reguleren ze ook elkaar. Ze schakelen de volgende in de rij aan, en de vorige in de rij uit. Weet je niets van deze genregulatie af, dan lijkt het alsof de plant kan klokkijken, terwijl het niets anders is dan een aaneenschakeling van logische poorten.
Nu zijn planten niet de enige met zo’n fijnmazig op de omgeving reagerend gen netwerk. Alle organismen hebben die, wij mensen ook. En misschien sluipt daarbij een ongemakkelijke gevoel naar binnen. Dat van als onze reacties op onze omgeving niets anders is dan het gevolg van genetische logische poorten, is ons bewustzijn dan ook niets meer en niets minder dan een gevolg van die genetische logische poorten. Dan is het nog maar een kleine stap om te zeggen dat planten ook bewustzijn hebben.
Persoonlijk denk ik dat dat een stap te ver is. Eerst maar eens uit zoeken wat er toe leidt dat wij een bewustzijn hebben. Pas als we dat weten kunnen we nagaan of organismen zoals planten, maar ook bacteriën en schimmels ook een bewustzijn hebben. Tot die tijd moeten we het hebben van observaties die we niet kunnen verklaren aan de hand van genetische logische poorten.
Plant en Zo 